Drie Sint-Nicolaasliederen, waarin o.a. hoe Walter Scott in zijn roman Ivanhoe Saraceense slaven introduceerde, zwarte knechten, en daarmee het format voor onze Zwarte Piet creëerde.

Hier vindt u het onbewerkte artikel over Sint-Nicolaasliederen aangeleverd voor de glossy Sint 2012. ik dank de redactie van de Sint-Glossy hartelijk voor het opnemen en prachtig vormgeven van mijn bijdrage. Marlies Strik, hartelijk dank. 

Drie Sint-Nicolaasliederen, toonbeelden van hoe wij het feest vieren en vierden

Al jaren verzamel ik Sint-Nicolaasliederen. Deze liederen geven nauwkeurig weer hoe het sinterklaasfeest door de eeuwen heen gevierd werd. Ik heb ze gegroepeerd: dezelfde type liederen bij elkaar. De meest bekende liederen zijn kinderliederen, maar er zijn ook hymnen, volksliederen, liederen over de Sint als huwelijksmakelaar en liederen over een andere Sint Nicolaas dan de ons bekende bisschop uit Bari (en uit Myra). Het eerste lied is een van de meest bekende sinterklaasliederen en gemaakt vóór de veranderingen die het feest een typisch Nederlands karakter geven. Het tweede lied toont aan hoe die veranderingen tot stand kwamen. Het derde is het mij oudst bekende Sint-Nicolaaslied en ligt aan de basis van de hele, internationale Sint-Nicolaasverering.

1

Zie de maan schijnt door de bomen.

Zo rond 1840 vond men dat het kind meer recht had om echt kind te zijn, met eigen kindermode, met eigen speelgoed, een eigen kindertaal, dit  in tegenstelling met wat toen de gewoonte was: kinderen te beschouwen als volwassenen in klein formaat. De dichter Jan Pieter Heije volgt deze trend in zijn Kinderliederen, Amsterdam 1853, waarin 'Zie de maan schijnt door de bomen' voorkomt. Het sinterklaasfeest werd toen anders gevierd dan nu: er was nog geen sprake van een knecht, Spanje, een stoomboot of een strafzak. In de dagen vóór 6 december kocht men lekkers, verrassingen en cadeautjes. 'Avonds zette men de schoen en zong men hard in de schoorsteen. De sinterklaas waarde rond. Men moest berouw tonen voor de gemaakte misstappen en beloven zoiets nooit meer te doen. Op 5 december was het dan strooiavond. De deur ging open en er werd van allerlei lekkers naar binnen gesmeten. Die nacht, in de nacht van 5 op 6 december, zo geloofde men, reed de sinterklaas, maar niemand die hem ooit zag of gezien heeft. Hij had natuurlijk gehoord wat je gezongen had en dat je berouw en beterschap had beloofd. De geschenken vond je dan de volgende ochtend op de tafel, bij de deur, bij je schoen. Heerlijk, wat een feest.


Het gedicht is op muziek gezet door J.J.Viotta in 1845 voor drie zangpartijen. Kinderen, ouders, vrienden, iedereen kon meerstemmig meezingen. Zie een afdruk van het origineel uit de Provinciale Bibliotheek Zeeland.

In sommige gezinnen kwam op 5 december Sinterklaas zelf langs. Hij hield dan heftige belerende preken, maar deelde ook lekkers uit. En, nu hij er dan toch was, gaf hij aan het einde van zijn bezoek ook maar de geschenken. Bij die mensen hoefde hij 's nachte niet meer te rijden. Het besef dat 6 december eigenlijk de feestdag van Sint Nicolaas was geraakte op de achtergrond. (zie onder andere De Sint-Nikolaasavond van ds. P. A. de Génestet.)

2

Zie ginds komt de stoomboot.

In mijn boek Sint Nicolaasliederen, eerste druk 1991, zijn de liederen chronologisch geordend. Daaruit blijkt dat er met het lied 'Zie ginds komt de stoomboot' wezenlijke veranderingen in de manier waarop men het feest vierde tot stand kwamen. Dit lied vormt de opening van Sint Nikolaas en zijn knecht, een boekje met 16 gedichten en bijbehorende illustraties van Jan Schenkman, Amsterdam 1850, vol humor, een combinatie van de toen heersende traditie met wat toen modern was. Vanwege het belang van dit boekje had ik het in zijn geheel opgenomen. Sindsdien hebben vele klazologen hierover gepubliceerd. Nieuw bijvoorbeeld was dat Sint Nikolaas, voor het eerst zichtbaar als persoon, ontvangen werd door een hele kinderschaar. Het werd hiermee veeleer een aangelegenheid van de gehele burgerij en minder een individueel familiegebeuren.

Nieuw ook was dat hij met de stoomboot kwam, toen een modern vervoermiddel van zeilen en machine-raderen. Al in de jaren '40 was er een vaste stoombootlijn Rotterdam-Londen. Sint Nikolaas' stoomboot arriveerde in de haven van Amsterdam, maar van waar vertrok hij; waar kwam hij vandaan? Uit Spanje, Waarom uit Spanje? Mogelijk omdat het 15de eeuwse gedicht 'Het land van Cocagnien' als volgt begint: 'Ver in zee bij West-Spanje, is een land dat heeft Cocanje'. Cocanje is luilekkerland (Komt ook voor in De Génestets De Sint-Nikolaasavond).

Sint Nikolaas komt niet rechtstreeks uit Luilekkerland, hoewel dat niet eens zo heel onlogisch zou zijn, want op veel Nederlandse afbeeldingen is hij te zien op een paard met een grote zak lekkers, zonder dat er sprake is van 'inkopen doen'. (Onwillekeurig moet ik denken aan het lied 'Ego sus abbas cucaniensis' uit de Carmina Burana (13de eeuw), over de abt van Cocanje die met zijn broeders van veel drinken houdt.) Bij Schenkman bezoekt Sint Nikolaas eerst wel degelijk de middenstand; blasfemische bizarriteit: de heilige zelf doet de boodschappen. Een andere historische fantasierijke verklaring is: Sint Nicolaas komt niet uit het verre Palestina of Byzantium, zoals de kruisvaarders na hun kruistocht, maar uit het nabije Spanje, aan het andere uiterste van de Middellandse Zee (Zie het lied van de blootvoet-monnik uit het hieronder geciteerde lied van Walter Scott.). Met deze verklaring zou mogelijk de oorsprong van de zwarte knecht kunnen samenhangen.

namelijk, nog een aspect dat nieuw is: Sint Nikolaas heeft een zwarte knecht. Genoemde klazologen hebben omstandig aangetoond dat zwarte bedienden weliswaar zeldzaam maar niet onbekend waren; dat zij in de beste milieus al te vinden waren. En ook dat figuren die kinderen schrik konden aanjagen, boemannen, vooral in Duitsland, zwart geschminkt soms, niet onbekend waren. Maar op de vraag waarom onze Sinterklaas nu een zwarte knecht heeft, daarop geven zij geen antwoord. De volgende verklaring lijkt mij een zeer voor de hand liggende. waardoor ik mij meteen meng in de actuele discussie 'Kan Zwarte Piet vandaag de dag nog wel?'

Jan Schenkman was een bovenmeester en ik neem aan dat hij de in zijn tijd actuele literatuur gelezen had. Zeer populair was toen Walter Scotts Ivanhoe uit 1819. Het werd al gauw vertaald met als titel Ivanhoe, of de terugkomst der kruisvaarders, eerste Nederlandse uitgave in 1824 (Van Boekeren, Groningen), tweede druk in 1933, opnieuw vertaald en uitgegeven in 1852 (Kruseman, Haarlem). Daarna, na het verschijnen van Schenkmans boekje, nog vele malen. Ook in het Duits verschenen vertalingen en vele herdrukken.

Scotts boek begint met de terugkeer van ene Brian de Bois0Guilbert, ridder in de orde van de Tempelridders. Deze had in Jeruzalem de tempel verdedigd tegen de Saracenen in de tijd van Sultan Saladin (natuurlijk in de fantasie van Scott). Als deze ridder na de derde kruistocht naar Yorkshire komt heeft hij in zijn gevolg (citaat:) 'Twee bedienden met donkere gedichten, witte tulbanden en oosterse kleding. Zij droegen zilveren ringen en zilveren halsbanden om hun donkere armen en benen. De een had blote onderarmen en de ander was van de knie tot zijn enkel bloot. Van zijde en vol borduurwerk was hun kleding dat getuigde van de rijkdom en het aanzien van hun meester.' Toen ene Front de Boeuf een joodse bankier gevangen hield en wilde afpersen (citaat:) 'betrad hij de kerker gevolgd door de twee Saraceense bedienden van de Tempelridder. Deze zwarte slaven hadden hun prachtige kleren uitgetrokken en waren nu gekleed in wambuizen en broeken van grof linnen, de mouwen opgestroopt tot boven de ellebogen.' 

Geïnspireerd door Scotts beschrijvingen heeft Schenkman Sint Nikolaas een zwarte knecht gegeven. Niet in een prachtige oriëntaalse uitmonstering, maar in werkkleding, passend bij de Nederlandse zakelijkheid en bescheidenheid, tevens lijkend op matrozenkleding uit 1850.v

 

 

uit: Sint Nikolaas en zijn knecht, 1850


Illustratie (detail) bij de tweede strofe van Schenkmans oorspronkelijke, eerste publicatie uit 1850 met de tekst: ‘Zijn knecht draagt de geldkist, O, zie hoe hij zweet.’. Let op, lezer: welke functie krijgt die knecht? Thesaurier! Hij draagt de geldkist. Zoiets draag je niet zomaar aan een slaaf op, en al helemaal niet aan een slaafje of een kind. Saracenen waren de bewoners van Palestina en de landen daaromheen. Saladin, de sultan die ook in Scotts tekst genoemd wordt, was een Saraceens heerser. Saracenen hadden aanzien. Saraceense slaven waren bedienden met een onvoorwaardelijke trouw.  

Een schilderij van Leon Cogniet ‘Rebecca and Brian de Bois-Guilbert’ (1828, detail), nu in The Metropolitan Museum of Art, New York, laat zien hoe, als het kasteel van Front-de-Boeuf in brand staat, Rebecca, de dochter van de joodse bankier, en Brian de Bois-Guilbert, die dodelijk verliefd op haar is, wegvluchten. (citaat) ‘Rebecca zat vóór een van de Saraceense bedienden op het paard. Niettegenstaande alle verwarring vanwege de strijd had Bois-Gilbert alle aandacht voor haar veiligheid.’ Hier valt nog eens goed op welk een belangrijke functie die Saraceense bedienden hadden: het allerliefste wat de tempelridder bezat vertrouwde hij toe aan zijn Saraceense knecht.

In de latere drukken van Schenkmans boekje veranderen de afbeeldingen van de knecht van Sint Nikolaas sterk. In de druk van 1865 is hij een veel jonger kereltje geworden, met een pofbroekje en een maillotje, in Vlieger-editie van 1907 een heuse neger met opvallend oogwit en rode lippen.

In dat opzicht is een ander fragment van Scott interessant: er komen in zijn Ivanhoe ook Afrikaanse negers voor. Personen van een totaal ander mensenras en oorsprong dan de Saracenen, en met een andere functie. Aan het einde van het boek wordt Rebecca verdacht van hekserij en veroordeeld tot de dood. Naast de brandstapel (citaat) ‘stonden vier zwarte slaven van wie de kleur en de Afrikaanse trekken de toeschouwers, die hen stonden aan te gapen als waren zij demonen, angst inboezemden. Als zij een woord met elkaar wisselden deden ze hun dikke lippen (blubber lips) van elkaar en zag je hun enorme witte tanden (fangs), alsof ze grijnsden bij gedachte aan de komende gruwelijke gebeurtenis’. Deze negers stonden niet model voor Schenkmans knecht; in Sint Nikolaas en zijn knecht komen Afrikaanse slaven niet voor. Het karakter boeman of schrikaanjager heeft Schenkmans knecht nooit gehad, integendeel, hij is de meest betrouwbare bediende aan wie je je kostbaarste bezit kunt toevertrouwen.

Met het verbieden vandaag de dag van de zwarte knecht ontneem je Sint-Nikolaas zijn meest betrouwbare schatbewaarder. Pas later, na Schenkmans dood in 1863, hebben uitgevers en boekjesschrijvers het beeld van de betrouwbare knecht veranderd in een grappenmaker, een lolbroek die de kinderen schrik aanjaagt. Eerherstel is nodig!

Meer vernieuwingen bij Schenkman zijn het paard (een arabier) en het gebruik van de zak. Als die zak, vol lekkers en geschenken, eenmaal leeg is dan kunnen we (geintje) er de stoute kinderen in stoppen. Gelukkig roept de lezer: ‘Schenk, schenk hun genade, zij doen het nooit weer’. Uiteraard vervult Sint Nikolaas ’s lezers wens.  

Aanvankelijk verscheen Schenkmans boekje zonder muziek. Toch vond men al gauw een melodie die geschikt was. Het Duitse lied ‘Im märzen die Bauer die Rösslein einspannt’ leende zich goed voor deze tekst. Als sinterklaaslied ben ik dit voor het eerst tegengekomen in Goede Bekenden, Amsterdam 1912, van Johan de Veer. 

Opmerkelijk: klazoloog F.R.Gerssen wijst in zijn boek Sint-Nicolaas en het sinterklaasfeest in de beeldende kunst en op centsprenten (Hoogeveen 2008/09) op centsprent 54 van Johannes Kannewet, boekverkoper in de Nes te Amsterdam, ca. 1840, waarop een sinterklaas staat afgebeeld met op zijn helm een ‘Byzantijns kruis’ oftewel het kruis van de tempelridders.


Schenkman moest beslissen: hoe maak ik van die vage sinterklaas  een concrete Sint Nikolaas.

 

 

3                      Congaudentes

 

Het derde lied is het oudste lied over Sint Nicolaas dat ik ken: Congaudentes exultemus. Het dateert uit de 11de eeuw en het is bekend in meer dan 100 verschillende handschriften. Het is misschien het meest authentieke, omdat het geen voorlopers kent. Het is niet op een ouder lied gebaseerd en is gemaakt in de tijd dat er in Bari een sintnicolaascultus ontstond. Een lang lied, daarom hier een klein fragment, maar wel het hoogtepunt. De tekst is in het Latijn, een vertaling geef ik u er zo precies mogelijk bij. Als u het gaat zingen, zing dan hoog en hard, als een zeeman in de storm wiens schip vergaat. Als u dan in dezelfde toonsoort verder gaat hoort u, uit uw eigen mond, de geruststellende lage stem van Sint Nicolaas ‘hier ben ik tot uw bescherming’. Super!, ik kom luisteren.

Op het schilderij van Gentile da Fabriano (ca. 1425) ziet u de matrozennood geïllustreerd.

(c) 2011 www.henkvanbenthem.nl | Webdesign door: Teuniz.nl Multimedia Design